Miras hukukunda yasal mirasçı ve atanmış mirasçı olmak üzere iki tür mirasçılık vardır. Atanmış mirasçı; yasal olarak mirasçı olmayan, mirasbırakanın iradesi ile belirlenmiş mirasçıdır. Yasal mirasçı ise; mirasbırakanın iradesine bağlı olmayan, kanundan kaynaklanan mirasçılıktır. Yasal mirasçılık kavramı özellikle mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarruf ile miras paylaşımı noktasında iradesini belirtmediği noktalarda önem kazanır. Mirasbırakan vasiyetname ile mirasçılarını belirtmemiş ise kanundan doğan yasal mirasçılar mirasbırakanın mirasçısı olacaktır. Yasal mirasçıları anlatmadan önce konunun daha iyi anlaşılabilmesi için yasal mirasçıların belirlenmesindeki sistemleri kısaca anlatmakta fayda var.

YASAL MİRASÇILARIN BELİRLENMESİNDE UYGULANAN SİSTEMLER

Dünyadaki hukuk sistemlerinde yasal mirasçıların belirlenmesi için üç farklı sistem uygulanmaktadır. Bu sistemler:

1-Birey Sistemi: Mirasçılığın; mirasbırakana yakınlık ve cinsiyete göre belirlendiği, İslam Hukukunda yasal mirasçılığın belirlenmesinde uygulanan sistemdir.

2-Sınıf Sistemi: Sınıf sistemi Roma Hukukundan kaynaklanmaktadır. Bu sistemde kan hısımları sınıflara ayrılmaktadır.

3-Zümre Sistemi: Türk Hukukunda da uygulanan bu sistemde; en yakın kan hısımı en öncelikli sayılır. Türk Hukuk sisteminde de uygulandığı için zümre sistemi ile ilgili daha detaylı açıklama yapmak gerekmektedir.

ZÜMRE SİSTEMİ

Zümre sisteminde mirasbırakanın kan hısımları zümrelere ayrılır. En yakın kan hısımları birinci zümreyi teşkil eder. Daha sonrasında yakınlığa göre ikinci ve üçüncü zümre olarak mirasçılar zümrelere ayrılır. Zümre sisteminde bir takım ilkeler uygulanır:

• Zümre sisteminde birinci zümredeki mirasçı, sonraki zümrelerde bulunan mirasçıları miras dışında bırakır. Bu ilkeye yakın derece ilkesi denir. Yani mirasbırakanın birinci zümrede mirasçısı varsa, mirastan ikinci zümrede mirasçılar pay alamaz.
• Aynı zümre içinde bulunan yasal mirasçılardan yakın sırada olan sonraki sıradaki mirasçıları mirastan mahrum bırakır. Yani mirasbırakanın çocuğu mirasbırakan vefat ettiğinde hayatta ise, mirasbırakanın torunu mirastan pay alamaz. Bu ilkeye yakın sıra ilkesi denir.
• Aynı zümrede bulunan bir yasal mirasçı mirasbırakandan önce ölmüşse, ölen mirasçının yerini altsoyu alır. Yani mirasbırakan vefat etmeden önce mirasbırakanın çocuğu vefat etmiş ise, mirasbırakanın vefat eden çocuğunun çocukları mirastan pay alır. Bu ilkeye halefiyet ilkesi denir.
• Son olarak aynı zümrede bulunan mirasçılar, mirastan eşit olarak pay alırlar. Yani mirasbırakanın iki çocuğu varsa (eşinin hayatta olmadığı varsayıldığı takdirde), her bir çocuğun miras payı 1/2 olacaktır. Bu ilkeye ise eşitlik ilkesi denir.

Zümreler;

1.     Birince Zümre: Mirasbırakanın birinci zümresini altsoyu teşkil eder. Yani birinci zümredeki mirasçılar, mirasbırakanın çocukları ve çocuklarının çocuklarıdır. Mirasbırakanın evlatlığı da birinci zümre mirasçılarından sayılır ve mirasbırakanın altsoyuyla eşit oranda mirastan hak kazanır.

2.     İkinci Zümre: İkinci zümre mirasçılar mirasbırakanın anne ve babasıdır. Mirasbırakanın anne ve babası mirasbırakandan önce vefat etmiş ise halefiyet ilkesi gereği mirasbırakanın anne ve babasının altsoyu ikinci zümre mirasçı olurlar.

3.     Üçüncü Zümre: Üçüncü zümre mirasçılar ise mirasbırakanın büyük anne ve büyük babasıdır. Yine halefiyet ilkesi gereği mirasbırakanın büyük anne ve büyük babası, mirasbırakandan önce vefat etmiş ise altsoyları üçüncü zümre mirasçı olarak mirastan pay alırlar.

4.     Eşin Mirasçılığı: Sağ kalan eş zümre mirasçısı değildir. Mirasbırakan vefat ettiğinde eşi hayatta ise hangi zümre mirastan pay alırsa alsın mirasçı olacaktır. Sadece eşin yasal miras payı, mirasçı olduğu zümre ile birlikte değişmektedir.

YASAL MİRASÇILAR

Yasal mirasçılar Türk Medeni Kanununun 495-501. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Medeni Kanuna göre yasal mirasçılar:

1.     Birinci Zümre Mirasçıları: TMK md. 495’de düzenlenmiştir. Mirasbırakanın altsoyu yasal mirasçıdır. Miras, mirasbırakanın altsoyu için eşit olarak paylaştırılır. Mirasbırakanın çocukları ölmüş ise onların yerini halefiyet ilkesi gereği çocukları alır. Mirasbırakanın torunu da, mirasbırakanın çocuklarıyla eşit oranda mirastan pay alır. Birden fazla torun var ise çocuğa düşen oran, torunlar arasında paylaştırılır. Örnek vermek gerekirse, mirasbırakanın eşinin hayatta olmadığını ve iki çocuğu olduğunu varsayalım. Çocuklar mirastan eşit pay alacakları için oranları 1/2’dir. Çocuklarından birisinin mirasbırakandan önce vefat ettiği ve onun da iki çocuğu olduğu senaryoda ise; mirasbırakanın çocuğu 1/2 pay alacaktır, torunları ise 1/4  pay alacaklardır.

2.     İkinci Zümre Mirasçıları: TMK md. 496 gereği mirasbırakanın alt anne ve babası ile anne ve babasının alt soyu yasal mirasçıdır. Mirasbırakanın anne ve babası mirastan eşit olarak pay alırlar. Mirasbırakandan önce ölmüş olan anne ve babanın yerini, onların altsoyu alır.

3.     Üçüncü Zümre Mirasçıları: TMK md. 497 gereği mirasbırakanın büyük anne ve büyük babası ile onların çocukları yasal mirasçıdır. Dikkat edilmesi gereken husus; birince ve ikinci zümre mirasçılarda olduğu gibi halefiyet ilkesi gereği mirasbırakanın büyük anne ve büyük babası mirasbırakandan önce ölmüş ise onların sadece çocukları yasal mirasçı olacaklardır. Birince ve ikinci zümrede olduğu gibi çocuklarının çocukları yasal mirasçı olamazlar.

4.     Evlilik Dışı Hısımlar: Evlilik dışı hısımların yasal mirasçılığı TMK md. 498’de düzenlenmiştir. Evlilik dışında doğmuş ve soybağı, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmuş olanlar, baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olurlar

5.     Sağ Kalan Eş: Yukarıda açıkladığımız gibi sağ kalan eş zümre mirasçısı değildir. Mirasbırakan vefat ettiğinde eşi hayatta ise yasal mirasçısı olur. Zümre sistemi eşin miras payının belirlenmesi noktasında önem teşkil eder. Sağ kalan eş; birinci zümre ile birlikte mirasçı olursa, mirasın 1/4’ü, ikinci zümre ile birlikte mirasçı olursa 1/2’si, üçüncü zümre ile birlikte mirasçı olursa mirasın 3/4’ü, bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır.

6.     Evlatlık: Evlatlığın yasal mirasçılığı TMK md. 500’de düzenlenmiştir. Evlâtlık ve altsoyu, evlât edinene kan hısımı gibi mirasçı olurlar. Evlatlık evlat edinene mirasçı olduktan sonra da kendi ailesine mirasçı olmaya devam eder. Fakat evlatlık edinen evlatlığın mirasına mirasçı olamaz.

7.     Devlet: TMK md. 501 gereğince devlet son ve yasal mirasçıdır. Mirasbırakan vefat ettiğinde geride hiçbir mirasçısı kalmazsa devlet yasal mirasçı olur.

YASAL MİRAS PAYI ORANI NASIL HESAPLANIR?

Mirasbırakan vefat ettiğinde öncelikle geriye kalan mirasçıları, mirasçıların hangi zümreye dâhil olduğu, mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarruf ile mirası üzerinde iradesinin olup olmadığı gibi hususlar belirlenir. Yasal mirasçılar tespit edildikten sonra eşin miras payına bakılır. Yukarıda açıkladığımız üzere sağ kalan eş; birinci zümre ile birlikte mirasçı olursa, mirasın 1/4’ü, ikinci zümre ile birlikte mirasçı olursa 1/2’si, üçüncü zümre ile birlikte mirasçı olursa mirasın 3/4’ü, bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır. Eşin miras payı tespit edildikten sonra geriye kalan miras, yasal mirasçılar arasında eşit olarak paylaştırılır.

 Av. Hasan AKÇALI